Czym jest zator powietrzny?

Zator powietrzny lub gazowy jest zasadniczo spowodowany przedostaniem się pęcherzyków powietrza do układu naczyniowego, co prowadzi do zablokowania naczynia krwionośnego, a w konsekwencji do ogólnoustrojowych następstw.^{2, 3}

Do powstania zatoru powietrznego może dojść w wyniku:

• Otwartych systemów infuzyjnych, np. na skutek przypadkowego rozszczelnienia.
• Infuzji równoległych.
• Nieprawidłowo odpowietrzonych przewodów infuzyjnych.
   

Ilość powietrza, które dostaje się do układu, zależy od pozycji pacjenta. W pozycji pionowej ryzyko wzrasta wraz z wysokością położenia żyły względem poziomu serca.^{3, 4, 5}

Jednoczesne stosowanie infuzji grawitacyjnych i pomp infuzyjnych może prowadzić do powstawania efektu segmentacji (ciecz–powietrze–ciecz itd.), gdy infuzja grawitacyjna ulegnie wyczerpaniu.⁶ Ponadto nieprawidłowe stosowanie infuzji ciśnieniowych stwarza ryzyko wystąpienia zatoru powietrznego.^{7, 8}

Dlaczego zator powietrzny stanowi zagrożenie w pediatrii?

U dzieci, a szczególnie u wcześniaków i noworodków, nawet najmniejsza ilość powietrza może prowadzić do zatoru powietrznego i wiązać się z fatalnymi konsekwencjami.⁹ Szczególnie narażeni są pacjenci pediatryczni i noworodki z przetrwałym otworem owalnym (PFO) lub przetrwałym przewodem tętniczym (DA). Jeśli powietrze przedostanie się przez PFO lub DA, oprócz ryzyka żylnego zatoru powietrznego istnieje również ryzyko zatoru powietrznego w krążeniu ogólnoustrojowym.¹⁰

Skutkami nawet niewielkich objętości powietrza mogą być zmiany fizjologiczne, takie jak:¹⁰

• Mechaniczne zamknięcie naczyń płucnych
• Skurcz naczyń płucnych
• Hipoksemia
• Zwiększony opór w drogach oddechowych
• Zmniejszona podatność płuc
• Niedokrwienie mięśnia sercowego
   

W neurochirurgii dziecięcej zator powietrzny żylny (VAE) występuje częściej, gdy głowa znajduje się powyżej poziomu serca, np. w pozycji siedzącej. Występowanie tych przypadków u dzieci zgłaszano na poziomie nawet 33%.^{10, 11}

Zasysanie powietrza zależy od wielkości ujemnego ciśnienia powstającego pomiędzy miejscem jego wniknięcia a prawym sercem. Dlatego pozycja siedząca stanowi szczególne ryzyko wystąpienia zatoru powietrznego. Wnikanie powietrza jest możliwe także w innych pozycjach operacyjnych, jeśli istnieje potencjalny gradient ujemnego ciśnienia.¹⁰

Oprócz neurochirurgii, przypadki zatorów powietrznych u dzieci opisywano również podczas procedur diagnostycznych w radiologii, takich jak artrografia, arteriografia, mielografia z podaniem powietrza do przestrzeni podpajęczynówkowej oraz pneumoencefalografia.¹⁰

Jak zmniejszyć ryzyko zatoru powietrznego u dzieci?

W pediatrii zapobieganie zatorowi powietrznemu lub jego szybkie leczenie ma kluczowe znaczenie. Ścisłe monitorowanie jest niezbędne, aby zapobiec przedostawaniu się powietrza do momentu, gdy jego krytyczna objętość doprowadzi do poważnych zaburzeń fizjologicznych.¹⁰

Aby zminimalizować ryzyko u najmłodszych pacjentów, skuteczne okazały się określone wyroby medyczne oraz zalecane działania.

Zapewnienie, w miarę możliwości, takiej pozycji pacjenta, w której dana żyła znajduje się poniżej poziomu serca, pomaga zmniejszyć ryzyko. W przypadku zakładania cewników do żył centralnych preferowana jest pozycja Trendelenburga lub pozycja na wznak.^{3, 4}

Separator powietrza umieszczony blisko miejsca dostępu do naczyń zmniejsza ryzyko zatoru powietrznego podczas infuzji. Dwie hydrofobowe membrany PTFE o porowatości 0,02 µm zapobiegają powstawaniu zatoru powietrznego niezależnie od położenia filtra liniowego w zestawie do infuzji.^12,13

W infuzjach równoległych należy stosować trójdrożne kraniki w odgałęzieniu, umieszczone w wstępującym odcinku przewodu. W przypadku infuzji grawitacyjnych należy stosować zawory zwrotne.

Wreszcie nowoczesne zestawy infuzyjne wyposażone w mechanizm zatrzymujący powietrze również pomagają zapobiegać zatorowi powietrznemu.

Zapobieganie ryzyku w pediatrii i neonatologii